مسئله آب و پایداری ذخائر آبی

نوشتار : دکتر سید احمد خاتون آبادی

مسئله آب و پایداری ذخائر آبی به عوامل زیر وابسته است:
1- آبخیزداری در حدی که تعادل اکولوژیک را بر هم نزند مفید است. بسیاری اوقات پروژه های آبخیزداری با تخریب مراتع و تبدیل آن به باغستان نه تنها مانع جریان آب در مسیر رودخانه ها در پایین دست می شود بلکه موجب نیاز به آب بیشتر جهت آبیاری و پمپاژ و انتقال آب به‌ ارتفاعات می گردد و مراتع طبیعی به مالکیت فردی در می آید.
طرح‌های آبخیزداری اجرا‌شده در سرشاخه‌های زاینده‌رود، مغایر ماده ۴۵ و تبصره ۳ و ۴ ماده ۲ قانون توزیع عادلانه آب است.
2- آبخوان داری از طریق پخش سیلاب سفره های آب زیر زمینی را تغذیه و تقویت می‌کند. از موانع و یا عوامل بازدارنده پخش سیلاب در دشت های مستعد، سد سازی های غیر ضروری است.
از نظر «امکان سنجی» ممکن است یک منطقه با وجود شرایط جغرافیائی خاص و وجود دره ای ژرف، مستعد احداث سد باشد لیکن از جنبه «نیاز سنجی» به هیچ‌ وجه توجیهی برای احداث سد وجود نداشته باشد. و سد سازی مانع حرکت طبیعی آب از سرچشمه تا پایاب گردیده و دشت ها را خشک و بی جان می سازد.
3- با ایجاد سد های غیر ضروری، و افزایش مصرف آب های سطحی رودخانه ها به منظور مصارف جدید، فشار بر منابع آب زیر زمینی و بهره برداری از آن ها بیشتر شده، بیلان منفی آب در آن حوضه آبریز و بحران های گوناگون خشکسالی، زیست محیطی و اجتماعی نتیجه آشکار این دخالت نادرست در زیست بوم طبیعی می باشد.
4- محدود کردن بهره برداری از آب های زیرزمینی و نیز حفر چاه عمیق زمانی میسر است که آب سطحی از طریق سیلاب و جریان طبیعی رودخانه ها در دسترس کشاورزان باشد.
5- آبیاری قطره ای در کشاورزی، مزایا و معایبی دارد. هرچند مصرف آب در آبیاری، به میزان قابل توجهی کاهش می یابد، لیکن مساحت بیشتری از زمین های زراعی با آب مازاد و ذخیره شده، زیر کشت می‌رود و خاک از نفوذ آب در لایه های زیرین خود که در روش آبیاری غرقابی میسر است، محروم می گردد و سطح آب زیر زمینی باز پائین تر می رود. نمودار بارز آن در «آیداهو» در ایالات متحده آمریکا می باشد.
6- آب شرب در سیستم آب‌رسانی شهری هر پانزده سال نیاز مند ترمیم است و در غیر این صورت بر اساس مطالعات گوناگون، اتلاف یا هدر رفت آب از شبکه توزیع از ۱۵ درصد هم بالاتر خواهد رفت.
7- توجه مصرف کنندگان و نیز سیاست گذاران بخش آب، به آب مجازی یا آب پنهان که صرف تولید هر محصول و فرآورده گردیده، می تواند کمک شایانی به مناطق خشک نماید و با تغییر روند صادرات/واردات محصولات گوناگون، یک منطقه خشک را می‌توان نجات داد. به عنوان مثال برای تولید هر کیلو هندوانه به فراخور شرایط اقلیمی، به طور متوسط ۱۵۰ لیتر آب مصرف می‌شود. در این شرایط صادرات آب از صادرات خود هندوانه مقرون به صرفه تر خواهد بود. اگر در ویتنام با جزر و مد رودخانه ها شالیزار ها آبیاری می‌شوند و یا در فیلیپین با آب باران، بهتر است برنج از این مناطق به مناطق کم آب وارد شود و کشت آن در این مناطق محدود گردد.
8- بارگزاری اقتصادی و تولیدی در هر منطقه بایستی به فراخور ظرفیت تحمل زیست محیطی (environmental carrying capacity) همان منطقه باشد. تولید فولاد و سیمان و کاشی و سرامیک در اکوسیستم های شکننده اشتباهی آشکار است و کاربری های خدماتی و گردشگری از مزیت نسبی بیشتری بر خوردار می باشند.
9- توجه به سه نوع آب و ایجاد تعادل در مصرف بهینه آن ها موجب افزایش راندمان آب مصرفی در بخش های گوناگون خواهد شد. آب سبز شامل آب باران و برف، آب آبی شامل آب رودخانه ها و دریاچه ها و نیز آب های زیر زمینی و سرانجام، آب خاکستری مربوط به آب بازیافتی می‌شود.
10- پیش از آن که برنامه توسعه برای هر منطقه طراحی و در نظر گرفته شود، بایستی به منابع آب های سبز، و آبی و ظرفیت بازیافت آب خاکستری و نیز تاب آب آوری زیست بومی و آستانه تحمل جمعیتی آن منطقه توجه لازم و دقیق صورت پذیرد. به ویژه برای ایجاد تعادل در استفاده منطقی و متعادل از سه نوع آب، یک پارچگی و پیوستگی حوضه آبریز رودخانه ها از سر آب تا پای آب، الزامی است. در غیر این صورت بحران‌های آب و محیط زیست و نابسامانی های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی خود نمائی خواهند کرد.
#_احمد_خاتون_آبادی
#بحران #آب #محیط_زیست
آذر ماه ۱۴۰۰
https://t.me/joinchat/AAAAAEIGb1sAbwDHNpEl-w

جناب آقای دکتر خاتون‌آبادی عزیز، درود بر شما.
بسیار عالی نگاشته‌اید. اول آنکه به خوبی و به درستی تفاوت آبخیزداری و آبخوان‌داری را بیان فرمودید؛ دوم آنکه تصویری مناسب از مصارف آب را بیان کردید.
البته عنایت بفرمایید بر این باور هستم به هر طریقی که منابع آبی به سمت سفره‌های آب‌های زیر زمینی هدایت شود، هدر رفت آب نیست. بنابراین اینکه درصدی از آب شهری از دسترس خارج می‌شود، هدر رفت نیست.
البته هزینه فرآوری آب شهری زیاد است که نباید آن را از نظر دور داشت. هدر رفت آب در ایران بیشتر از طریق تبخیر آب است که سدها از مهمترین عوامل اصلی آن‌هاست. تولید محصولات کشاورزی در ایران باید بر اساس اصل مزیت نسبی مبتنی بر وفور منابع باشد که طبعا تولید محصولات آب‌بر منطقی نخواهد بود. تجارت مجازی آب مفهوم علمی دقیقی نیست.